Satürn’ün Güney Kutbunda On Köşeli Bir Dev Belirdi: Hubble Yeni Bir Atmosfer Olayını İzliyor

Satürn’ün kuzey kutbunda, bir gezegende görmeyi pek beklemeyeceğimiz bir şekil yaklaşık kırk yıldır dönüyor: dev bir altıgen.

Şimdi gezegenin diğer ucunda daha da tuhaf bir şey var.

Hubble Uzay Teleskobu’nun yıllara yayılan gözlemleri, Satürn’ün güney kutbunu çevreleyen 10 kenarlı dev bir atmosferik yapı ortaya çıkardı.

Bir dekagon.

Fakat bu keşfi asıl ilginç yapan on köşeli olması değil. Bilim insanları yapının yakın geçmişte ortaya çıkmış olabileceğini düşünüyor ve ilk kez dev bir gezegenin atmosferindeki böylesine büyük bir geometrik oluşumu gelişirken izleme fırsatı yakalamış olabilirler.

Bir gezegenin atmosferi nasıl ongen oluşturabilir?

Uzaydan bakıldığında gaz devlerinin atmosferlerinin düzgün şeritlerden ve dev fırtınalardan oluştuğunu düşünmek kolay.

Gerçekte ise Satürn son derece hareketli bir atmosfer.

Gezegenin farklı enlemlerinde saatte yüzlerce kilometreye ulaşabilen rüzgârların oluşturduğu güçlü jet akımları bulunuyor. Yeni keşfedilen dekagon da bu akımlardan birinin içinde, yaklaşık 63 derece güney enleminde yer alıyor.

Buradaki “on köşe” elbette atmosferin içine çizilmiş kusursuz geometrik çizgiler değil.

Araştırmacıların gördüğü şey, jet akımının çevresinde dolaşan dev bir atmosferik dalganın oluşturduğu çokgen biçimli sınır.

Üstelik farklı dalga boylarında yapılan Hubble gözlemleri yapının atmosferin yalnızca tek bir bulut katmanında bulunmadığını gösteriyor. Dekagon farklı yüksekliklerde izlenebiliyor.

Başka bir ifadeyle karşımızda yüzeye çizilmiş geçici bir şekilden çok, Satürn atmosferinin derinliklerine uzanan büyük ölçekli bir hava sistemi olabilir.

Hubble aslında onu yıllardır fotoğraflıyormuş

Keşfin en güzel taraflarından biri burada.

Dekagon 2026’da bir anda ortaya çıkıp Hubble tarafından fotoğraflanmadı.

İlk ipuçları, Satürn’ün güney kutbu yeniden Dünya’dan daha iyi görülebilir hale geldikçe ortaya çıktı. Yeryüzünden yapılan gözlemlerde 2024’te kutup çevresinde hafif dalgalanan bir bant fark edildi; 2025 görüntülerinde yapı daha belirgin hale geldi.

Araştırmacılar daha sonra Hubble’ın geçmiş görüntülerine döndüler.

Ve dekagonun 2023 verilerinde zaten bulunduğunu gördüler.

Bu ayrıntı keşfi sıradan bir “yeni görüntü” haberinden çıkarıyor.

Çünkü Hubble’ın OPAL programı on yılı aşkın süredir dış gezegenleri düzenli olarak görüntülüyor. Böylece astronomlar yalnızca bir gezegenin nasıl göründüğünü değil, atmosferinin yıllar içinde nasıl değiştiğini de karşılaştırabiliyor.

Bazen keşif yeni bir fotoğraf çekmekten değil, yıllardır çekilen fotoğraflarda neyin değiştiğini fark etmekten geliyor.

Daha önce orada değildi

İşin gizemli tarafı ise şu:

Bilim insanları Satürn’ün güneyinde böyle bir yapı aramaya yeni başlamadı.

Kuzeydeki ünlü altıgen nedeniyle güney kutbunda benzer bir oluşum olup olmadığı uzun zamandır araştırılıyordu. Hubble görüntülerinde 1990’lardan beri böyle bir karşılık aranıyor.

Daha önemlisi, 2004–2017 arasında Satürn’ün çevresinde çalışan Cassini uzay aracının gözlemlerinde de uzun ömürlü böyle bir yapı görülmedi.

Bu nedenle araştırmacıların karşısında oldukça ilginç bir ihtimal var:

Dekagon yakın zamanda oluşmuş olabilir.

Eğer öyleyse bilim insanları Satürn’ün atmosferinde dev bir geometrik sistemin kurulmasını neredeyse başlangıcından itibaren izliyor olabilir.

Kuzeyde altıgen, güneyde ongen

Satürn’ün kuzey kutbundaki altıgen zaten Güneş Sistemi’nin en sıra dışı atmosfer olaylarından biri.

Voyager uzay araçlarının 1980’lerde fark ettiği bu yapı, onlarca yıldır varlığını sürdürüyor. Kuzey kutbunu çevreleyen dev jet akımı altı kenarlı görünümünü koruyor.

Güneydeki yeni yapı ise onun basit bir kopyası değil.

Dekagonun zaman içinde doğuya doğru hareket ettiği, kuzeydeki altıgenin ise çok daha sabit olduğu görülüyor. Yeni yapı ayrıca hâlâ değişiyor ve güçleniyor olabilir.

Bu fark bilim insanları için önemli.

Çünkü artık aynı gezegenin iki kutbunda iki farklı dev çokgen bulunuyor.

Bunları karşılaştırmak, Satürn’ün atmosferindeki jet akımlarının neden böyle geometrik dalgalar oluşturabildiğini anlamaya yardımcı olabilir.

Ve daha büyük bir soru ortaya çıkıyor:

Neden Satürn?

Atmosferik dalgalar başka gezegenlerde de görülüyor. Fakat böylesine belirgin çokgen biçimli jet yapıları Satürn’ü sıra dışı hale getiriyor.

Bir kenarı bile Dünya’dan büyük

Bu yapının ölçeğini fotoğraflardan anlamak kolay değil.

Associated Press’in araştırma ekibinden aktardığı bilgilere göre dekagonun tek bir kenarı bile 16.700 kilometreden uzun olabiliyor.

Dünya’nın çapı yaklaşık 12.742 kilometre.

Yani Satürn’ün atmosferindeki bu geometrik şeklin yalnızca bir kenarı, gezegenimizin çapından daha uzun olabilecek ölçekte.

Bu, fotoğrafta küçük bir çizgi gibi görünen yapının gerçekte ne kadar devasa olduğunu ortaya koyuyor.

Şimdi Hubble’ın işi beklemek

Dekagonun hikâyesinin en heyecan verici kısmı belki de henüz yazılmadı.

Araştırmacılar Hubble gözlemlerini sürdürmeyi ve James Webb Uzay Teleskobu’ndan gelecek verilerle yapıyı daha ayrıntılı incelemeyi planlıyor. Bilgisayar modelleri de atmosferde böyle bir dalganın hangi koşullarda ortaya çıkabileceğini anlamak için kullanılacak.

Önümüzdeki yıllarda Satürn’ün güney yarımküresi Dünya’dan daha uygun şekilde görülebilecek.

Böylece dekagonun güçlenip kalıcı hale mi geleceğini, biçimini mi değiştireceğini yoksa zamanla tamamen dağılıp mı gideceğini izlemek mümkün olacak.

Kuzeydeki altıgen kırk yılı aşkın süredir gözlemleniyor.

Güneydeki ongenin ömrünü ise henüz kimse bilmiyor.

Ve tam da bu yüzden Hubble’ın yeni keşfi alışılmış bir uzay fotoğrafından daha değerli.

Çünkü çoğu zaman gökyüzüne baktığımızda milyarlarca yıldır orada bulunan yapıları görüyoruz.

Bu kez farklı olabilir.

İnsanlık, başka bir gezegenin atmosferinde dev bir yapının oluşumuna tanıklık ediyor olabilir.